خاك نمايد و آنگه كافر گويد : كاش من خاك بودم ابو القاسم گفته : بايد عوض بىپايان و جاويد باشد ، قاضى براى خود دليل آورده كه براى ما نيكو است كه كار دشوارى را براى سود پايان پذير انجام دهيم ، و دانستيم كه درد دادن به ديگرى مشروط به مزد بىپايان نيست ، بلخى دليل آورده كه پايان دادن بعوض بىجان گرفتن از جاندار نشود و جانگرفتن از او خود دردى باشد و عوضى خواهد و همچنين تا بىپايان بكشد . و جوابش اينست كه دليلى نيست كه جان گرفتن هميشه دردناك است . 5 - اگر جانورى از ديگرى عوض خواهد و جانور ديگر ستمكار از خدا عوضى خواهد آن را بدان ستمكش پردازد و اگر نه چنين است خدا عوض او را كامل گرداند اين مختصريست از احكام عوض بعقيده معتزله - پايان - و در تفسير قول خدا وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ در ( 20 : 42 تفسيرش ) گفته : البته ما گفتيم سجده دو نوع است يكى سجده عبادت چون سجده مسلمانان براى خدا ، و ديگرى سجده انقياد و زبونى بدين معنى كه همه اينها ممكن الوجود هستند و از خود چيزى ندارند و هر چه دارند از خداست . و برخى گويند مقصود همين معنا است چون جانور را جز همان نسزد و برخى گويند مقصود معنى نخست است كه فرشته‌ها را سزد و ديگرى گفته هر دو معنا مقصود است چون رواست لفظ مشترك براى دو معنا آيد و آن سست است . و در قول خدا أَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ در « 20 : 90 تفسيرش » گفته : اين ديگر دليل است بر نيرو و توانائى خدا تعالى و حكمتش كه پرنده‌ها را پرواز كن آفريده و فضا را پرواز پذير چون بپرنده بالى داده كه باز و بسته گردد چنانچه شناگر در آب كند ، و هوا را نازك آفريده كه به آسانى دريده شود و نفوذ پذيرد و گر نه پرواز نميشد « ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ » چون تن پرنده سنگين است و خود به خود در فضا آويزان نماند و نگهدارى خواهد و آن جز خدا نباشد ، قاضى گفته : همانا